Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi (ISUBÜ) Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü öğretim üyeleri, olası salgınlara karşı yenilebilir aşı geliştirmek amacıyla domates bitkileri üzerinde dikkat çeken bir proje yürütüyor. Proje kapsamında, domates tüketimi yoluyla ağızdan bağışıklık kazandırılması hedefleniyor.
ISUBÜ Ziraat Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Bayram Çevik’in yürütücülüğünü yaptığı çalışmada, geleneksel enjeksiyon yöntemleri yerine bitkiler aracılığıyla aşı üretimi amaçlanıyor. Proje ile düşük maliyetli, soğuk zincir gerektirmeyen ve geniş kitlelere kolaylıkla ulaştırılabilecek alternatif bir aşı platformu oluşturulması planlanıyor.
“Bitkiyi aşı platformu olarak kullanmayı amaçlıyoruz”
Projeye ilişkin bilgi veren Prof. Dr. Bayram Çevik, Kovid-19 salgınıyla birlikte çalışmaların hız kazandığını belirterek, “Kovid-19 aşılarında kullanılan proteini gen aktarım teknikleriyle domates bitkisine aktarıyoruz. Bitkinin bu proteini üretmesini sağlayarak yenilebilir bir aşı platformu geliştirmeyi hedefliyoruz” dedi.
Çalışmalar kapsamında Kovid proteinini üreten transgenik domates bitkilerinin elde edildiğini belirten Çevik, proteinlerin meyvede üretiminin incelendiğini ve bağışıklık yanıtlarının ilk aşamada fareler üzerinde test edileceğini ifade etti. Çevik, domates yoluyla aşılama yönteminin ilerleyen aşamalarda insan kullanımına uygun hale getirileceğini söyledi.
Yeni salgınlara karşı hazırlık vurgusu
Kovid-19 salgınının sona ermesinin yeni salgın risklerini ortadan kaldırmadığına dikkat çeken Prof. Dr. Çevik, geliştirilen yöntemin soğuk zincir gerektirmemesi ve tıbbi ekipman ihtiyacını azaltması açısından önemli avantajlar sunduğunu belirtti. Çevik, “Bu platform sayesinde gelecekteki salgınlara karşı yerli ve yenilebilir aşılar üretmeyi, ayrıca bazı ithal aşıların (örneğin hepatit) yerini alabilecek çözümler geliştirmeyi amaçlıyoruz” diye konuştu.
2026’da deney süreci tamamlanacak
Projede domates tüketimiyle ağızdan aşılama yönteminin ön planda olduğunu kaydeden Çevik, protein miktarı ve dozaj çalışmalarının ilerleyen aşamalarda belirleneceğini aktardı. Çalışmaların 2022 yılında SARS-CoV-2 Wu varyantı ile başladığını, Omicron varyantlarının Spike proteinine odaklanılarak sürdürüldüğünü belirten Çevik, TÜBİTAK destekli projenin 2023 yılında hayata geçirildiğini ifade etti.
Şu ana kadar S1 ve RBD bölgelerini içeren domates bitkilerinin geliştirildiğini kaydeden Çevik, “2026 yazına kadar meyve üretimini tamamlamayı, sonbahar döneminde fare deneylerini gerçekleştirerek projeyi 2026 sonu veya 2027 başında tamamlamayı planlıyoruz” dedi.
Türkiye’de bir ilk
Proje ekibinde ISUBÜ Ziraat Fakültesi’nden Prof. Dr. Bayram Çevik, Prof. Dr. Mehtap Şahin Çevik ve Fatma Sarıkaya ile Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Prof. Dr. Duygu Kumbul (araştırmacı) ve Prof. Dr. Mümtaz Cem Şirin (danışman) yer alıyor.
Ağız yoluyla uygulanan aşıların mukozal bağışıklığı güçlendirdiğinin bilimsel olarak bilindiğini belirten yetkililer, dünyada benzer sprey ve yenilebilir aşı çalışmalarının yürütüldüğünü, Türkiye’de ise domates bazlı yenilebilir aşı konusunda ilk çalışmanın ISUBÜ tarafından gerçekleştirildiğini ifade etti.
