Isparta’nın Yalvaç ilçesinde bulunan ve kentin bilinen en eski camisi olan Devlethan Camii, Selçuklu mimarisinin önemli örnekleri arasında yer alıyor. Caminin, Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan’ın kardeşi Devlet adına yaptırıldığı tahmin ediliyor.
Arşiv kayıtlarına göre Devlethan Camii’nde görev yapan din görevlilerine ilişkin belgelere 1726 yılından itibaren rastlanıyor. Nisan 1726 öncesinde camide hitabet görevini Şeyh Habib Efendi’nin yürüttüğü, 9 Temmuz 1918 tarihinde ise bu görevin Mehmet Senai’ye verildiği, daha sonra Mehmet Emin Akay’ın görev yaptığı biliniyor.
Kesme taş ve kireç harcıyla inşa edilen caminin temel bölümlerinde, Antiochia (Antiokheia) ören yerinden getirilen mermer bloklar ve yazıt parçaları gibi devşirme mimari malzemeler kullanıldı. Bu durum özellikle yapının doğu cephesinde belirgin şekilde görülüyor.
Üç girişli caminin ana girişi kuzey cephenin ortasında yer alırken, diğer iki giriş doğu ve batı cephelerin kuzey uçlarına yakın konumlanıyor. Cephelerde bulunan çift sıra pencere sistemiyle iç mekânın aydınlatılması sağlanırken, dikdörtgen formlu pencerelerin üzeri tuğladan yapılmış sağır kemerlerle şekillendirildi. Yapı, kırma kiremit çatıyla örtülüyor.
Yaklaşık 20,75x24,80 metre ölçülerindeki iç mekâna ana girişten girildiğinde, kuzey cephe boyunca uzanan mahfilin altından geçilerek ana bölüme ulaşılıyor. Mahfilin altında kuzeybatı köşede bir imam odası bulunurken, diğer bölümler son cemaat yeri olarak düzenlenmiş durumda.
Ana mekânda çatıyı sekizgen formlu 8 ahşap sütun taşıyor. İçteki iki nefin orta bölümleri dört elips kubbe ile örtülürken, diğer alanlarda ahşap tavan kullanıldı. Kubbe içlerinde yer alan kalem işi stilize bitkisel motifler, camide günümüze ulaşan en eski süslemeler arasında yer alıyor.
Caminin mihrap bölümü kabartma süslemelerle dikkat çekerken, ahşap minberin kapı alınlığında siyah zemin üzerine yaldızlı sarı renkle “Maşallah” yazısı bulunuyor. Mihrabın üst kısmında ise renkli vitray pencere yer alıyor.
Caminin kuzey cephesinin doğu köşesinde, alt kısmı kesme taş, üst kısmı kırmızı tuğladan örülmüş tek şerefeli minare bulunuyor. Günümüze ulaşan en eski bölüm olan minarenin, geçmiş yıllarda yaşanan fırtına nedeniyle kısmen yıkıldığı ve onarıldığı, bu onarım izlerinin halen görülebildiği belirtildi.
Devlethan Camii’nin kuzey avlusunda sonradan yapılmış bir şadırvan yer alırken, camide ayrıca Sakal-ı Şerif muhafaza ediliyor.
Caminin kitabesi ise Yalvaç Müzesi deposunda bulunuyor. Yaklaşık 90x60x15 santimetre ölçülerindeki kireç taşı kitabenin, II. Abdülhamid döneminde Konya Valisi Said Paşa’nın katkılarıyla yapılan onarımı anlattığı ve hicri 1303 (miladi 1887) tarihini taşıdığı öğrenildi.
