Ortadoğu, 1980’li yılların hemen eşiğinde tarihinin en köklü değişimlerinden birine tanıklık etti. İran’da yüzyıllardır süregelen monarşi düzeni, sadece bir yıl süren kitlesel ayaklanmalar sonucunda yerini Ayetullah Humeyni liderliğindeki İslam Cumhuriyeti’ne bıraktı. Bu değişim, sadece İran’ın değil, tüm bölgenin ittifaklarını ve siyasi haritasını kökten değiştirdi.
Zenginlikten Sosyal Patlamaya: Petrol ve Enflasyon 1973 petrol kriziyle birlikte İran’ın gelirleri beklenmedik şekilde artsa da, bu zenginlik halkın tabanına yayılmak yerine toplumsal dengesizlikleri tetikledi. Şah Pehlevi’nin "Beyaz Devrim" adını verdiği modernleşme hamleleri; hızlı şehirleşme, kırsaldan göç ve tarımsal çöküşü beraberinde getirdi. 1978 yılına gelindiğinde enflasyonun %33’e fırlaması ve yaygınlaşan yolsuzluklar, Şah rejimine karşı halkın sabrını taşıran son damla oldu.
SAVAK Korkusu ve Muhalefetin Birleşmesi Şah’ın kendisine karşı olanları bastırmak için kullandığı gizli casusluk teşkilatı SAVAK’ın yarattığı korku iklimi, farklı görüşlerden muhalifleri aynı safta topladı. Sol gruplar, aydınlar ve esnaf; Paris’ten devrimi yöneten Ayetullah Humeyni’nin şeriat ve batı karşıtı söylemleri etrafında birleşti. Humeyni, gönderdiği ses kayıtları ve bildirilerle halkı Şah’ı devirmeye, askerleri ise sokağa çıkmamaya çağırdı.
Geri Adımlar ve "Hatalarımı İtiraf Ediyorum" Mesajı Ayaklanmaların önlenemez boyuta ulaşması üzerine Şah Pehlevi, radyo kanalıyla halka seslenerek hatalarını itiraf etti; siyasi mahkumlara af getirdi ve İslami takvimi kabul etti. Ancak bu tavizler halkı yatıştırmak yerine rejimin zayıflığını gösteren birer işaret olarak yorumlandı.
16 Ocak 1979: Şah’ın Vedası, Humeyni’nin Dönüşü Şahpur Bahtiyar liderliğinde kurulan son hükümet de krizi çözemeyince, Şah ve ailesi 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Bu gidiş, monarşinin resmen sonu demekti. 1 Şubat 1979’da Humeyni’nin Paris’ten Tahran’a lider olarak dönmesiyle İran, tarihinin en radikal rejim değişikliğini tamamladı.
Humeyni’nin zaferiyle sonuçlanan bu süreç, Ortadoğu’da Amerika ve Sovyetler Birliği ile olan ilişkileri zedelerken, bölgeyi 8 yıl sürecek kanlı bir İran-Irak Savaşı’na sürükleyen kapıyı da aralamış oldu.
Detaylar Videoda...
