Isparta’nın halıcılık geçmişinde öne çıkan el dokuması halılar, santimetrekare başına yaklaşık 900 düğüme ulaşan yapısıyla dikkat çekiyordu. Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikası ise yalnızca üretim yapmakla kalmadı, Anadolu’da geleneksel halıcılığın gelişmesinde de önemli rol oynadı.
Isparta’nın geçmişiyle özdeşleşen halıcılık kültürü, yıllar boyunca hem yerel ekonominin hem de geleneksel el sanatlarının önemli parçalarından biri oldu. Isparta halılarının kalitesini ortaya koyan dikkat çekici ayrıntılardan biri ise 100 santimetrekarede 900’e yaklaşan düğüm sayısıydı.
Önder Küçükerman ve Jülide Edirne tarafından hazırlanan Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikasının Özgün Çalışma Modeli ve Anadolu Halıcılık Kültüründeki Rolü başlıklı akademik çalışmada, Isparta halılarının bu özelliğiyle “Isparta kalitesi” olarak ün kazandığı aktarılıyor.
Isparta halıcılığı Anadolu’ya yayıldı
Isparta’da halıcılığın gelişmesinde yerel girişimlerin de önemli payı vardı. Akademik çalışmaya göre, 1924 yılında Ispartalı girişimcilerin desteğiyle kurulan Isparta İplik Fabrikası, bölgedeki halıcılık faaliyetlerinin gelişmesine katkı sağladı.
Zaman içinde Isparta halılarının üretim alanı genişledi. Burdur’un Bucak ilçesinin yanı sıra Konya ve Afyonkarahisar’ın çeşitli ilçeleri ile Denizli’de de Isparta tipi halıcılık üretimi sürdürüldü.
Bu süreçte Isparta, yalnızca halı üretimi yapılan bir şehir değil, çevre bölgelerdeki dokumacılığın gelişimini destekleyen önemli merkezlerden biri hâline geldi.
1987’de 1.250 halı tezgâhı bölgelere dağıtıldı
Isparta halıcılığının geçmişindeki dikkat çekici gelişmelerden biri de 1987 yılında hayata geçirilen geliştirme projesi oldu.
Sümerbank, geleneksel halıların desen, renk ve motif özelliklerini korumak amacıyla yeni bir çalışma başlattı. Proje kapsamında Merkez, Sandıklı, Kula, Konya, Denizli ve Demirci’de bölgesel yapılanmalar oluşturuldu.
1987 yılı sonuna kadar 1.250 metal halı tezgâhı üretildi ve ilgili bölgelere dağıtıldı. Böylece geleneksel halıcılığın daha geniş bir alanda sürdürülmesi ve bölgesel özelliklerin korunması hedeflendi.
Halı motifleri bilgisayar ortamına aktarıldı
Projenin dikkat çeken bir diğer yönü, geleneksel halıcılık ile teknolojinin bir araya getirilmesiydi.
Sümerbank ile Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Endüstri Tasarımı Bölümü arasında gerçekleştirilen iş birliği kapsamında halı motiflerinin dijitalleştirilmesi üzerine çalışmalar yapıldı.
Müzelerde ve özel koleksiyonlarda bulunan eski halılar incelendi; geleneksel desenlerin ve renklerin belgelenmesi, sınıflandırılması ve korunması için çalışmalar yürütüldü. Böylece geçmişten gelen motiflerin kayıt altına alınması ve üretimde kullanılabilmesi amaçlandı.
20 bin metrekareyi aşan fabrika 2008’de kapandı
Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikası, üretim faaliyetlerinin yanı sıra bölgedeki halıcılık organizasyonunun gelişmesinde de etkili oldu. Akademik çalışmada fabrikanın 1984 yılında 20 bin 998 metrekare kapalı alana sahip olduğu belirtiliyor.
Isparta’daki halıcılık kültürünü destekleyen önemli yapılardan biri de Halı Sarayı’ydı. Halı ticaretinin yapıldığı bu merkez, 1990’lı yıllara kadar bölgedeki el dokuması halıların ekonomiye kazandırılmasında rol oynadı.
Ancak yıllar içinde fabrikanın faaliyetleri sona erdi. Çalışmada, Sümerhalı Isparta Fabrikası’nın 2008 yılında faaliyetlerini durdurduğu bilgisi yer alıyor.
Isparta’nın halıcılık geçmişi, bir dönemin üretim anlayışını, geleneksel el sanatlarını ve sanayiyle kültürel mirasın nasıl bir araya gelebildiğini gösteren önemli örneklerden biri olarak öne çıkıyor.
Kaynak: Önder Küçükerman ve Jülide Edirne, Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikasının Özgün Çalışma Modeli ve Anadolu Halıcılık Kültüründeki Rolü, Arış, Sayı 22, 2023.
