Yalvaç köylerinin Osmanlı tahrir defterlerine dayanan tarihî oluşumu, aşiret yapıları ve Eğirdir Yörükleriyle ilişkisi üzerine akademik arşiv temelli kapsamlı bir değerlendirme.
Kıymetli hemşehrilerim, Yalvaç kültürel ve tarihî anlamda çok zengin bir coğrafyamızdır. Buradaki aşiretlerin göçleri ve doğal olarak köylerimizin oluşumlarıyla ilgili paylaşımlarımda anladım ki bazı bilgiler akademik düzeyde kalmalıdır.
Oldukça sade anlatmaya çalışıyorum; lâkin anlaşılmadığını da üzülerek yorumlarda görüyorum. Tarihin dönemsel analiz edilmesi gerekliliği çoğu zaman göz ardı ediliyor. Köy oluşumlarını bugünle bağdaştırmak isteyenler var; bu ise nadir örnekler dışında oldukça zordur.
Artık bazı bilgilerin yalnızca akademik eserlerde kalması gerektiğine inanıyorum. Yalvaç köyleriyle ilgili özel çalışmalarımın olmadığını her fırsatta ifade ettim. EĞİRDİR ANAMAS KÖY TARİHLERİ kitabımı hazırlarken Yalvaç, Hoyran, Senirkent ve Gelendost gibi coğrafyalarımız 1481-1522-1530-1568 yıllarında bütünüyle Eğirdir’e bağlı olduğu için, altı yıl önce kitabım için hazırladığım verilerden paylaşmaya çalıştım. Ancak görüyorum ki her bir köy, saatler süren diyaloglarla anlatılabilecek kadar derindir. Ben bunu birkaç sayfalık yazıyla öz şekilde aktarmaya çalışsam da yeterli olmuyor.
Şimdi toplu bir şekilde Yalvaç köylerine tarihî perspektiften yaklaşarak bazı bilgileri paylaşmak istiyorum.
AMA ÖNEMLE VURGULUYORUM: HERKES İSTEDİĞİ TARİHE İNANABİLİR.
1- AYVALI KÖYÜ: 1481 yılında köyün adı 7 haneli Yuvalu olarak kayıtlıdır; yani gerçek adı da budur. Yıva Boyu tarafından kurulmuştur. Yuvalu → İyvalu dönüşümü yaşanmış, halk arasında ise dile kolay geldiği için Ayvalı olarak okunmuştur. Sütçüler Ayvalı Köyü de aynı şekilde İyvalı olarak yazılmıştır.
1568 yılında iki adet Yuvalu Cemaati konar-göçer olarak kaydedilmiştir. Bu durum, Yuva boyunun bir kolunun Yalvaç’ta yerleşik hayata geçtiğini; diğer iki kolunun ise 200–300 yıl boyunca konar-göçer kaldığını göstermektedir.
2- AKÇAŞAR KÖYÜ: 1481 yılında Akçahisar adıyla 64 hane olarak kaydedilmiştir. Adını coğrafyadan almıştır. 1568 yılında Mezraa-ı Akçahisar nam-ı diğer Akçaşehir şeklinde geçer. Akçaşehir ile Akçaşar aynı kelimedir; halk Akçaşehir değil, Akçaşar der.
Aynı yıl 51 numaralı tapu defterinde Cemaat-i Akçaşehir olarak aşiret topluluğu şeklinde kaydedilmiş ve bağlı olduğu taife Eğirdir Yörükleri olarak belirtilmiştir. Yusuf Halaçoğlu, bu cemaati Alayuntlu Boyu’na bağlamıştır.
3- SÜCÜLLÜ: 1481 kaydında Sücülü olarak geçer. Ancak Sücülü/Sücüllü şeklinde Türkçe bir ad olmaz. Bu ad, halk ağzı ve yazım-okuma farklılıklarından kaynaklanan dönüşümlerle oluşmuştur. Kökeni, Seçitli / Secüdlü Yörüklerine dayanmaktadır. Sücüllü’nün diğer köylerden daha eski olduğu anlaşılmaktadır ve muhtemelen 15. yüzyılda bölgeye gelmiş bir konar-göçer aşirettir.
4- DERZİLER: Bir aşiret adıdır. Anadolu’da geniş bir konar-göçer taifedir. 1481 yılında küçük bir grubunun Yalvaç civarında kaydı vardır.
5- ALİ KÖY: 1568’de Hoyran’da Karye-i Ali adıyla geçer. Kayıtlarda yalnızca Ali olarak yer alır. Aynı yıl Garip Ali adlı bir mezra da bulunmaktadır.
6- HORZ KÖYÜ: 1568’da Karye-i Horoz nam-ı diğer Gözlüce (Kökrklüce) olarak geçmektedir.
7- KIRKBAŞ: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret (1568).
8- KIZILCAKAYA: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret (1568).
9- KİREÇLÜ: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret, Bayat Boyu (1568).
10- KUMRAN: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret, Kayı Boyu (1568).
11- KÖSELER: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret, Kayı Boyu (1568).
12- KUNDANLU: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret, Kayı Boyu (1568 – üç cemaat).
13- OVACIK (NAM-I DİĞER ARUCUK): Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret, Kargın Boyu (1568).
14- TOKMACIK CEMAATİ: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret (1568 – 51 no’lu defter, s. 302–303).
15- YAYCILAR CEMAATİ: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret, Dodurga Boyu (1568).
16- BÜYÜK ve KÜÇÜK MISIRLU: Eğirdir Yörüklerine bağlı aşiret (1568).
17- DEĞNEK CEMAATİ: Terkemiş Yörüklerinden olup Yalvaç’ta kaydedilmiştir, Kargın Boyu.
18- GÜNERİ AŞİRETİ: Yalvaç’ta kayıtlıdır.
19- İĞDİR AŞİRETİ: Yalvaç’ta kayıtlıdır.
20- KARAKUZULU AŞİRETİ: Nahiye-i Karaağaç.
21- YALVAÇ CEMAATİ: Büyük bir grup hâlinde Halep’te kaydedilmiştir.
22- ÖRENLÜ AŞİRETİ: Bayındır Boyu, Yalvaç.
23- SALUR CEMAATİ: İkisi Yalvaç’ta, biri Karaağaç’ta kaydedilmiştir.
24- SARIKIŞLA AŞİRETİ: Yalvaç.
25- EYÜPLER: 1568’de Cemaat-i Eyüpler olarak kaydedilen konar-göçer topluluk.
26- BALCILAR: 1568’de Cemaat-i Balcılar olarak kaydedilen konar-göçer topluluk.
İLGİNÇ TESPİTLER:
-
Yalvaç Pazar Mahallesi’nde bulunan Eski Mahalle (1481), ilk Türk yerleşkesidir.
-
Firuzlu Cemaati, devlet eliyle dağıtılmıştır (hassas bir konu).
-
Kaplu Gerde (hassas bir konu).
Yalvaç’ın İlk Köyleri:
Nahiye-i Yalvaç, Nefs-i Yalvaç, Mahalle-i Eski Köy, Mahalle-i Pazar, Karye-i Hisarardı, Karye-i Alt Kapu, Karye-i Kemen, Karye-i Koz Yaka, Karye-i Sücülü, Karye-i Öyüklü, Karye-i Köprülü, Karye-i Bayad, Karye-i Kızılca, Karye-i Ayvalu, Karye-i Yarukkaya, Karye-i Nuşirevan, Karye-i İlbengi, Karye-i Surk, Karye-i Sagur, Karye-i Bahtiyar, Karye-i Salur, Karye-i Köstük, Karye-i Kaş, Karye-i Kuyucak, Karye-i Derziler, Karye-i Yuvalu, Karye-i Kürk, Karye-i Akçahisar, Karye-i Şamluca, Karye-i Sofular, Karye-i Büğdüz, Karye-i Kışlacık, Karye-i Eğriler, Karye-i Orta Köy, Karye-i Yalvaç.
Sevgili hemşehrilerim, olumsuz dönüş ve yorumlardan gerçekten yoruldum. Câhillerle tartışmaya girmiyor, doğrudan engelliyorum. Bu paylaşımlardan herhangi bir menfaat elde etmiyorum; tek gayem, bu memleketi gerçek tarihiyle yüzleştirmektir.
Bu nedenle bir müddet Yalvaç köyleriyle ilgili paylaşımlara ara verme kararı aldım. Yazılı ve kalıcı olması adına Isparta Tarih-Der yayınlarını takip etmenizi tavsiye ederim.
