Yalvaç’ın Unutulan Mahallesi: Osmanlı Kayıtlarında Çıtaklar ve Çiğil Karamanlu Yörükleri

Yalvaç’ın tarihî ve etnik yapısını Osmanlı arşiv kayıtları ışığında ele alan bu çalışma, Eğirdir’e kayıtlı Çiğil Karamanlu Yörükleri ve Yalvaç’taki Çıtaklar Mahallesi’nin kökenlerini, Türkmen aşiretleri ve yer adları üzerinden detaylı biçimde inceliyor.

Kıymetli hemşehrilerim, 2018 yılında Eğirdir ve köylerini kayıtlar üzerinden teşhis ve analizi için uğraşırken Yalvaç her zaman karşıma çıkıyordu.
Çünkü bugünkü Yalvaç’ın çoğu köyü Eğirdir’e bağlıydı.
Dönemde kayıtlı olan Hoyran Kazası köylerinin çoğu da bugün Yalvaç’a bağlı köylerdi. Bu sebeple Yalvaç’ın çok büyük bir coğrafya da geniş bir kültür oluşturduğunu biliyordum. Ancak detaylara indikçe böylesine büyük Türkmen izleri ve kültürlerinin zenginliklerini görünce benimde şaşırdığım oldu.

Takipçilerimiz bilir geçen haftalarda Isparta Merkez Kazası’na bağlı olan Türk aşiretlerinin topluluklarının listesini yayınlamıştım. Orada Çiğil Karamanlusu adında bir topluluktan bahsettim.

Önce şunu idrâk edelim bir topluluk önünde yer adı varsa oraya ait demektir.
Yörük Karamanlusu demek – Karamanlu, yani dağılmış Karamanoğulları Beyliği topraklarından gelen Yörük demektir.
Çiğil Karamanlusu demek de Karaman topraklarından (Konya-Karaman-Niğde-civarından) gelen Çiğil Türkleri demektir.

Yani bizim bölgemizdeki Çiğillerin hepsi Konya-Karaman tarafından gelenlerdir.
Çiğiller kök olarak Balkanlardan gelen Kuman-Kıpçak-Peçenek grubundandır.

Bölgemizde Çiğil Karamanlu Yörükleri adında bir topluluk ve bu topluluk bir grubu Isparta Kazası’na yani bugünkü Isparta Merkez’de varlığı kaydedilmiş. Muhtemelen Davraz eteklerinde konar göçerlik yapıyorlardı.

Tarihçi Yusuf Halaçoğlu Devlet Arşivlerinde şu kayıtları vermiştir.

Çiğil Karamanlu Cemaati – 1478 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Cemaati – 1481-1502 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Cemaati – 1522-1523 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil ve Nebilü Karamanlu Cemaati – 1532-1533 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Cemaati – 1563-1564 yılı Maraş Sancağı Maraş Nahiyesi’nde kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Yörükleri Cemaati – 1568 yılı Isparta Merkez Kazası’nda kaydedildi.
Çiğil Karamanlusu Yörükleri Cemaati – 1568 yılı Hamid Sancağı’nda kaydedildi.

Özetle Çiğillerin bir tanesi Maraş’ta, bir tanesi Isparta’da, bir tanesi Hamid Sancağı genelinde, dört tanesi de Eğirdir Kazası’nda kayıt altına alınmış.
Yalvaç için önemli olanlar işte bu dört tane Eğirdir Kazası kayıtlarıdır ki o tarihlerde Yalvaç nahiyelik ve çoğu köyü Eğirdir’e bağlıdır.

Burada düşündüğümüz şu:
Eğirdir’e kaydedilen Çiğil Karamanlu Cemaati acaba Yalvaç ve köylerinde miydi?
Yani Yalvaç’a veya köylerine geldi mi?

Bunun analizini seçtiğim metodla yapalım.

Şayet Çiğil Karamanlu Yalvaç veya civarına geldiyse yukarıdaki kayıtlara göre 1478-1481-1522-1533 yıllarından birinde gelmiş olmalıdır. Bu tarihlerde biz bunları bir isim altında göremiyoruz.

Ama Yalvaç için çok önemli bir tarih vereceğim:
1530 ile 1568 yılı arası Yalvaç’ın en çok Türk aşiretleri ve konar göçer aşiretlerinin yoğun etkisinde kaldığı yıllardır.

1568 yılında Yalvaç’ta üç türlü yer, mahalle ve köy adları vardır.

1- İsimden kişiden adını alan yer adları. Hacı Halife Mahallesi – Hacı Timur Mahallesi gibi
2- Coğrafyadan adını alan yer adları. Yenice Mahallesi, Yarıkkaya Köyü gibi
3- Aşiret topluluktan adını alan yer adları. Yuvalı Köyü, Sofular, Büğdüz Köyleri gibi

Yani 16. yüzyılda yer adları merkezi idare tarafından değil, topluluk, aşiret ve soyların halk içindeki söylemine göre kaydedilmiştir.

Biz burada topluluktan adını alan yerlere bakacağız.

Buna göre Yalvaç’ta Ayvalı Köyü boydan, Sofular Köyü Türkmen aşiretinden, Büğdüz, Bayad, Bayır, Eymir, Salur köyleri Oğuz boyundan adını almıştır.

Ve bir mahallemiz Yalvaç’ın ilk sırada yazılan mahallesi Mahalle-i Bazar ve Çıtaklar
38 hane 98 kişi olarak kaydedilmiştir.

Bu yazımda gördüğünüz görsel mahalle adının yazıldığı ve net bir şekilde ÇITAKLAR’ın okunduğu defterin ekran görüntüsüdür.

ÇITAKLAR adında bir mahallemiz Bazar Mahallesi ile birlikte kaydedilmiştir.

Peki kimdi bu ÇITAKLAR?

Çıtaklar, Manavlar, Peçenekler, Tatarlar, Nogaylar gibi Türk topluluk adlarından biridir.
Yani bu mahalle adını ağaçtan, tahtadan, çitten değil, topluluktan ÇITAKLARDAN almıştır.

Dikkat ederseniz mahallenin adı ÇITAK değil, ÇITAKLARdır.
Yani birden fazla ÇITAK’ın oluşturduğu topluluk anlaşılmaktadır.

Şayet mahallenin adı ÇEPNİLER olsaydı Çepnilerden, PEÇENEKLER olsaydı Peçeneklerden oluştuğunu anlayacaktık.

Ama bu mahalle ÇITAKLAR.

Bu bir lakap değildir.
Bu ZENGİLER, ÇIRAKLAR gibi topluluk adıdır.

ÇITAKLAR ile ilgili çok derin ve çok sayıda çalışma yapılmıştır.
Rumeli’de Hıristiyanlardan ayrışmak için çitlerini beyaza boyamalarından dolayı Çiti Ak adını alan Çiğil topluluğudur.
Peçeneklerle karışmıştır.

Bu konuyla ilgili Merhum Prof. Yusuf Ziya Yörükan ve Ahmet Cebeci’nin çalışmaları incelenebilir.

Anadolu’da çok sayıda ÇITAK köyü ve yerleşimi vardır.
Bir yerin adı ÇITAK – ÇITAKLAR ise bu yer çok eskidir.

İşte Eğirdir’e kaydı olan Çiğil Karamanlu Yörüklerinin bir veya birkaçının oluşturduğu mahalle Yalvaç’ta ÇITAKLAR adıyla karşımıza çıkmaktadır.

Şayet bu topluluk Çiğil Karamanluları olmasa bile,
16. yüzyılın ikinci yarısında Yalvaç’ta ÇITAKLARIN varlığı kesin ve nettir.

Devletin resmi kaydında ÇITAKLAR adlı topluluk Yalvaç merkezde kayıtlıdır.